Wat is fiatgeld?
Introductie
Fiatgeld oftewel fiduciair geld ontleent zijn waarde niet aan zijn materiële waarde zoals goud, maar aan het vertrouwen dat er goederen en diensten voor gekocht kunnen worden. Meestal wordt dit afgedwongen door de overheid als wettig betaalmiddel, hetgeen zo veel betekent als dat dit geld aangenomen moet worden bij een ruil.
Fiat betekent toestemming en fiduciair vertrouwen. Fiatgeld heeft geen intrinsieke waarde, het papier of de munten zijn nauwelijks wat waard. De opdruk erop bepaalt wat het waard is.
Wat is het doel van fiatgeld?
Het doel van fiatgeld is het hebben van een ruilmiddel voor alle goederen en diensten, zodat je ergens waarde aan kunt toekennen. Zonder een maatstaf voor waarde is het lastig om te ruilen. Stel je zou alles met gouden munten moeten dekken, dan is of het goud snel op of goud wordt belachelijk veel waard naarmate de wereldeconomie groeit.
Fiatgeld is dus een goede oplossing voor dit probleem. De overheid bepaalt dat het een wettig betaalmiddel is en als de economie groeit, kan deze overheid via banken de geldvoorraad vergroten. Hierdoor kunnen centrale banken de geldhoeveelheid bepalen en zo de economie stabiel houden en groei stimuleren. Ook kunnen zij het inflatiepercentage beïnvloeden met fiatgeld.
Een ander belangrijk aspect van fiatgeld is de opslag van waarde. Als er geen fiatgeld zou zijn, zou je alle waarde die je vergaart moeten beleggen in aandelen, vastgoed of edelmetalen en dergelijke. Fiatgeld zorgt ervoor dat je geld hebt dat zeer liquide is en altijd voor andere zaken kan worden ingewisseld. Munten als de euro, dollar en pond hebben deze rol op zich genomen.
Hoe werkt fiatgeld?
Omdat de overheid bepaalt dat je het moet aannemen bij een ruil is fiatgeld erg gewild. Wie het gebruikt vertrouwt erop dat anderen dit geld zullen aannemen.
Geldcreatie door banken
Een ander belangrijk aspect is de mogelijkheid van geldcreatie. Hierdoor kunnen overheden, centrale banken en ook vaak commerciële banken fiatgeld bij drukken naar behoefte. Dit is echter niet zonder risico. Als er te veel fiatgeld wordt gedrukt, zal de waarde van het al aanwezige geld verminderen.
Dit is hoe veel soorten fiatgeld op een gegeven moment verdwijnen. Er wordt te veel gedrukt en de munt wordt steeds minder waard. Dit noemen ze hyperinflatie, waarbij de prijzen van goederen en diensten op een dag wel tientallen procenten of meer kunnen oplopen.
De rol van de centrale banken
In het uitzonderlijke geval dat er te weinig fiatgeld is, zal het meer waard worden. Dit noemen ze deflatie. Ook dit is een groot gevaar voor de economie, want dan kunnen consumenten hun uitgaven uitstellen en wachten op relatief nog lagere prijzen. Hierdoor kan de economie gaan stagneren.
De rol van de centrale banken en de overheid is dus duidelijk: zij moeten ervoor zorgen dat er genoeg fiatgeld is, maar niet te veel of te weinig. In de meeste landen wordt te veel de geldprinter aangezet, zodat je een afname van koopkracht ziet door de inflatie van fiatgeld. Hierdoor gaan mensen weer hogere lonen eisen en krijg je een niet aflatende spiraal van geldontwaarding.
Betalen met edelmetalen
Toen er nog met edelmetaal betaald werd waren bepaalde zaken nogal voorspelbaar. Zo haalden oplichters vaak gedeelten van een muntstuk af en probeerden de coin als heel te verkopen. Zo werd het wegen van munten noodzakelijk. Nogal onhandig, natuurlijk. Voorts moest je enorme hoeveelheden goud of zilver meeslepen als je huizen of andere dure dingen wilde kopen, hetgeen grote gevaren met zich meebracht. Papiergeld of tegenwoordig digitaal geld heeft dit probleem niet.
Geld in de oudheid
In de prehistorie was er lang sprake van ruilhandel. Ieder had een taak om te vervullen en feitelijk was er geen geld. Het enige doel was om genoeg te eten te hebben en een onderkomen. Alles werd samen gedaan met als doel te overleven. Het opstapelen van goederen was nog niet echt in de mode geraakt. Wat je ruilde was je tijd. Als jullie nou op jacht gaan, zorgen wij voor de kinderen en graven we wat knollen en citroenen uit en verstellen we de kleding. Iets dergelijks.
De eerste ruilmiddelen
Na verloop van tijd werden niet bederfelijke waren als gedroogd vlees, wapentuig en gebruiksartikelen als een soort geld gebruikt, vanwege het feit dat je het kon opstapelen zonder dat het bedierf.
In de vroege bronstijd werden bronzen voorwerpen als betaalmiddel gebruikt. Te denken valt aan bronzen ringen en ribben van ongeveer gelijke grootte en gewicht.
Edelmetaal als ruilmiddel
In 2500 voor Christus was op kleitabletten in spijkerschrift uit Mesopotamië al sprake van puur zilver als gestandaardiseerd betaalmiddel. Zilveren staven werden in stukken gehakt en gewogen. Het spijkerschrift werd zelfs uitgevonden om deze transacties vast te leggen, volgens historici.
In 1760 v. Chr. stelde Hammurabi van Babylonië regels op om de handelstransacties vast te leggen, o.a. door getuigen bij de deal. Door zijn bewind werd het een machtig rijk. Ze gebruikten zilveren munten.
Kaurischelpen
1500 v. Chr. werden in China Kaurischelpen gebruikt om mee te betalen. Deze schelpen hebben zelfs als betaalmiddel gegolden tot in de 20e eeuw! Waar je eerst 2 schelpen moest betalen voor een vrouw, moest je er al snel 1.000 voor betalen in de 19e eeuw, een gebruik in bepaalde delen van Afrika. Dat had vast iets te maken met de scheepvaart, maar misschien worden vrouwen wel steeds meer gewaardeerd!
Rond 700 v. Chr. stapten de Chinezen over op papiergeld.
Zo rijk als Croesus
640 v. Chr. werden in Lydia door koning Alyattes de eerste officiële munten geslagen, gemaakt van electrum, een mengsel van zilver en goud. De laatste koning is je waarschijnlijk wel bekend. Deze Croesus sloeg als eerste gouden munten en heeft een spreekwoord op zijn naam staan: zo rijk zijn als Croesus. Met dit muntgeld zorgde een klein stadstaatje als Lydia voor grote weelde en telde het opeens mee. Zelfs gewone mensen werden daar handelaren. In Lydia ontstonden de eerste soort winkels, waar de hele bekende wereld op af kwam vanwege felbegeerde goederen als parfum en cosmetica.
Rond 550 v. Chr. betaalden Grieken met Drachmen, dat een hand vol betekent. Het waren zilveren munten met een bepaald gewicht.
Alexander de Grote (356-323 v. Chr.) muntte valuta van overheidswege en liet er een officieel stempel in zetten om de waarde en kwaliteit te garanderen. Uiteraard stond hij zelf op zo’n stater en op de achterkant van die gouden munt stond Nikè. Alexander was dan ook een echte “just do it” guy. Er waren ook andere betaalmiddelen naargelang de streek en de gebruiken. Muntgeld was redelijk universeel aan het worden.
In ongeveer 300 v. Chr. was in Egypte graan bekend als betaalmiddel. Graanbanken zorgden voor opslag en de boekhouding.
De oorsprong van salaris
In de Romeinse tijd kregen soldaten hun salaris uitbetaald in zout, dat toen heel kostbaar was. Hier komt die naam ook vandaan – salaris betekent zoiets als zoutvoorraad.
Waar sinds de glorietijden van Babylonië de tempels in allerlei landen als Egypte, Griekenland en het Romeinse rijk als een soort bank dienden, omdat priesters als zeer eerlijke mensen werden gezien, maakte Julius Caesar hier een einde aan door echte banken op te richten, die geld uitleenden tegen rente en zo heel rijk werden. Bekende stabiele munten van de Romeinen zijn de gouden Aureus en de zilveren Denarius.
Historie fiatgeld
Fiatgeld is eigenlijk al heel oud. De Yuan en Ming dynastieën maakten al in 1024 gebruik van papiergeld dat in die tijd kon worden omgewisseld voor goud. Dit noemden ze wissels die handelaren, die het probleem van goud meezeulen bij de handel ervoeren, van de overheid konden kopen voor edelmetaal. Ook de Mongolen in de tijd van Dzjengis Khan gebruikten papier als officieel betaalmiddel.
De Tempeliers
De Tempeliers werden beschouwd als een soort bankiers en gebruikten ook wissels. Ze hadden de gelofte van armoede afgelegd en al hun bezittingen kwamen in handen van de orde. Zo werden ze enorm rijk. Verhalen als de schat van de Tempel van Salomo, die ze vonden bij opgravingen bij de Al-Aqsa moskee die ze veroverd hadden bij de kruistochten waren waarschijnlijk gewoon een legende.
De verklaring voor hun “plotselinge rijkdom” zal eerder zijn dat iedere ridder al zijn bezittingen onderbracht in de orde. Al blijven mythen en legenden een leuke bron van verhalen, zoals Parzival van Wolfram von Eschenbach. Tussen 1119 en 1314 waren deze Tempeliers zo’n beetje de financiers van de vorsten van Europa.
Op vrijdag de dertiende in 1307 werden ze verraden door de Franse koning Philips de Schone, waar ze veel geld aan geleend hadden. Later riep Paus Clemens de 5e alle koningen van Europa om ook de Tempeliers te arresteren, al bleek in een later gevonden Chinon document dat hij ze eerst vrijspraak verleende, maar na druk van de Franse koning toch toegaf.
Op 18 maart 1314 werden alle leiders wegens ketterij verbrand. Jacques de Molay, hun leider, vervloekte Filips de Schone en paus Clemens de vijfde volgens de legende. Ze zouden binnen een jaar sterven en dat gebeurde ook nog, reden te meer dat deze episode in de geschiedenis van de mensheid werd bewaard voor het nageslacht.
Wissels in Europa
In Europa begon de opkomst van papiergeld ook met wissels. Vooral handelaren, maar ook goudsmeden zagen er allerlei voordelen in. De goudsmid kwam er al snel achter dat mensen hun goud bij hem in bewaring gaven in zijn goudkluis, maar dat ze niet allemaal tegelijk hun goud kwamen ophalen. Hij gaf deze mensen een verklaring dat ze tegen inlevering van een overeenkomst op papier hun goud op konden halen bij hem. Deze overeenkomst, of wissel, kon ook overgedragen worden op andere mensen. De handelaren waren blij met deze wissels, want nu konden ze rondreizen zonder goed zichtbare hoeveelheden edelmetaal en konden ze voor hun handelswaar wissels vragen.
Het probleem met de goudsmid was dat hij goud dat mensen bij hem hadden gedeponeerd ging uitlenen tegen rente. Hij ging er van uit dat zijn vastgestelde percentage hun geld kwamen halen, bouwde een kleine marge in en ging “bankieren”. Als dit systeem op een gegeven moment duidelijk wordt gaan mensen soms zo vlug mogelijk hun geld bij hem ophalen. De eersten krijgen zonder problemen hun goud terug, maar op een gegeven moment is de kluis leeg en kan de smid niet meer terugbetalen. Dit waren de eerste “bankruns”. De smid ging dan nog naar zijn schuldenaren, maar die hadden al hun goud al opgemaakt en de smid werd bankroet verklaard.
De Tulpenmanie
Rond 1600 was het tijd voor een echte bubbel. De FOMO vloog je om de oren. De tulp, een plant uit Turkije, werd enorm populair in de hogere kringen, waar de dames op galabals de bloem in hun decolleté droegen. Door een virusinfectie in de plant kregen de bloemen felgekleurde vlammen en dat bleef niet onopgemerkt. Het stond ontzettend mooi.
In 1623 was de prijs van een tulpenbol al opgelopen tot 1.000 gulden terwijl een jaarinkomen ongeveer 150 gulden was. In 1635 waren de prijzen opgelopen tot zo’n 2.500 gulden. Het record staat op 6.000 gulden voor één bol, de Semper Augustus. In 1636 spatte deze zeepbel opeens uiteen. Handelaren konden hun duur ingekochte bollen niet meer kwijt en de markt stortte in.
Deze manie wordt vaak vergeleken met Bitcoin, maar dan wel door mensen die de grote verschillen niet inzien. Zo is Bitcoin gelimiteerd in aanbod, deelbaar en eenvoudig overdraagbaar over de wereld. Het is ook een store of value, terwijl de tulp, een levend organisme, dat natuurlijk niet is.
Waar komt het woord bank vandaan?
Het woord bank komt van de Italiaanse naam banca, waar ze op parkbankjes allerlei handelszaken regelden. Later werd dit vermannelijkt tot banco. Banken kregen lucht van de praktijken om slechts een fractie in eigen vermogen aan te houden en de Bank van Amsterdam gaf in de 17e eeuw biljetten uit aan toonder. Zo lang de bank zijn goede reputatie behield ging dit vrij vlekkeloos. Weinig mensen gingen dan naar de bank om de wissel in specie terug te vragen.
Banken in Europa
De Bank of England volgde redelijk snel, al gebruikte deze het om de oorlogsstaatsschulden mee te betalen. Frankrijk probeerde het ook uit, maar dit liep minder goed af, deze ging snel failliet. Zuiver fiduciair geld wordt meestal gebruikt om grote omwentelingen mee te betalen, zoals de Russische of Franse revolutie. Dit leidt meestal tot hyperinflatie en het einde van dit papiergeld.
De gouden standaard
De gouden standaard werd in 1816, twee jaar na Bonaparte, ingevoerd om internationale handel te stroomlijnen. Er kwam een vaste waarde per munteenheid in goud, waardoor de handel met het buitenland veel eenvoudiger werd. De gouden standaard bleef tot ver in de 20e eeuw bestaan. Dit betekende dat je papiergeld altijd in goud kon omwisselen.
Het probleem met de gouden standaard is dat de hoeveelheid goud niet zo maar verhoogd kan worden. Ook is goud onderhevig aan schommelingen in waarde. Dit roept het probleem op dat als er veel economische activiteit is er niet genoeg geld is om alle transacties te betalen. Het remt de economisch groei. In tijden van een redelijk stabiel BBP is dit geen probleem, maar als er flinke groei is, zoals bijvoorbeeld in de Gouden Eeuw van Holland, is dit systeem niet voldoende.
De eerste aandelen en multinationals
Geen wonder dat juist in die tijd wissels aan toonder gebruikelijk werden. Ook verscheen in dit land de eerste multinational, de VOC, die aandelen uitgaf en aan mensen verkocht die niet eens bij het bedrijf werkten. Ook werd hier de beurshandel groot, “Wall Street aan de Amstel“, waar aandelen in de VOC, de WIC en nog vele nieuwe startups verhandeld werden.
The creature of Jekyll Island
We gaan eens op een uitstapje naar de VS. In 1912 organiseerde JP Morgan, een steenrijke bankier, een bijeenkomst op zijn privé eiland Jekyll Island. Hij had een plan om samen met andere puissant rijke families, die samen 25% van de wereld bezaten, een bank op te richten, feitelijk om het Amerikaanse volk op te lichten.
Aanwezigen waren bekende namen als Rockefeller, Warburg en de Rothschild. Ze wilden een monopolie op geldcreatie organiseren tegen rente, waarbij de overheid moest aankloppen bij hun particuliere organisatie om nieuw geld te vragen. Van iedere gecreëerde dollar ging een vast percentage naar deze superrijken.
De oprichting van de Federal Reserve Bank
Er waren twee problemen: hoe kon je het volk misleiden te denken dat het om een publiek orgaan ging? Ze bedachten de naam Federal Reserve Bank, hetgeen inderdaad doet denken aan een overheidsinstantie. Een verder probleem was dat president Wilson en veel Democraten hier geen zin in hadden.
Dit probleem losten ze op door er over te stemmen op kerstavond, waardoor veel tegenstanders bij hun familie rond de kerstboom zaten, terwijl het financiële landschap verkocht werd. Aanwezige congresleden hadden vaak nauwelijks een idee waarover gestemd werd, omdat het plan bewust zeer moeilijk in elkaar gestoken was en onbegrijpelijk voor niet-bankiers.
Het voordeel van dit systeem was dat bankruns nu vrijwel onmogelijk werden, omdat de Federal Reserve Bank onbeperkt bij kon drukken en aangesloten banken kon ondersteunen. In de jaren voorafgaand aan de FRB waren meer dan 1.700 banken failliet gegaan. Voorts kan de overheid onbeperkt geld lenen van de FRB en het geld stroomt dan ook met bakken binnen bij deze bank.
De financiële crisis van 2008
Een bekende Wall Street bank, die er onderdeel van is, komt je vast ook bekend voor: Goldman Sachs. Deze bank, die volgens henzelf “God’s werk” doet, keert de medewerkers sommige jaren gemiddeld een bonus van meer dan $600.000 uit.
Hoe ze Griekenland financieel vernietigd hebben ligt ook nog wel vers in ons geheugen. Een uitstekende Oscar winnende documentaire over de financiële crisis van 2008, waar de banken er niet fraai op staan, heet “Inside Job” van Charles Ferguson en verteld door Matt Damon, te vinden op YouTube.
Centrale banken in Europa
In Europa zijn deze banken voor het grootste gedeelte in handen van de overheid, behalve in Zwitserland (100% privaat) en in België (50%). Toch hebben hier ook commerciële banken het recht om geld uit het niets te creëren, met de beperking dat ze een fractie in kas houden, fractioneel bankieren dus à la de goudsmeden.
Dat dit geregeld fout kan gaan zien we bij bankruns als de DSB, Dirk Scheringa Bank, of bij de instorting van het hele systeem in 2008 tijdens de financiële crisis. Een aantal banken waren too big to fail, oftewel als zo’n bank omvalt is er te grote schade. Deze banken maken gebruik van hun grootte om de regels door lobbyen in hun voordeel te beslissen.
Een kort overzicht:
- Prehistorie: ruilen van taken of tijd.
- Naderhand niet bederfelijke waar als ruilmiddel.
- 2500 v. Chr.: Mesopotamië gebruikt zilveren staven als geld.
- 1760 v. Chr.: Babylonië stelt handelscontracten op met getuigen. Zilveren munten.
- 1500 v. Chr.: China gebruikt Kaurischelpen als betaalmiddel.
- 700 v. Chr.: China stapt over op papiergeld.
- 640 v. Chr.: Lydia slaat munten van electrum – zilver en goud mengsel.
- 550 v. Chr.: Grieken betalen met Drachmen.
- Ongeveer 335 v. Chr.: Macedonische Stater.
- 330 v. Chr.: Egyptisch graan als betaalmiddel.
- Romeinse tijd: zout, gouden Aureus en zilveren Denarius als betaalmiddel. Oprichting banken als vervanging van tempels als betaalmiddelopslagplaats.
- 1024: Chinese overheid geeft handelswissels uit.
- 12e eeuw: Tempeliers worden geldschieters van koningen.
- Einde middeleeuwen: Goudsmeden worden bankiers. Wissels voor handelaren.
- 17e eeuw: Bankiers uit succesvolle landen werken met wissels aan toonder om de toegenomen economische activiteit in goede banen te leiden.
- 18e eeuw: Oprichting centrale bank Amerika.
- 19e eeuw: Oprichting van centrale banken in Europa.
- 1912: Federal Reserve Bank.
- 1933: Bezitten van goud of papiergeld inwisselbaar voor goud wordt illegaal in de VS.
- 1944: Bretton Woods, New Hampshire. 44 landen gaan akkoord met de invoering van vaste wisselkoersen. Dollar wordt wereldreservemunt, indirect inwisselbaar tegen goud. Belangrijke bijdrage aan de wederopbouw. Oprichting IMF en Wereldbank.
- 1971: Einde van dit systeem. Nixon-schok: Amerika bleef maar dollars bijdrukken en sommige landen gingen hun dollars in goud omzetten. Zoals het VK, dat drie miljard dollars in goud omwisselde, waardoor de goudvoorraad van Amerika, eens 75% van al het goud ter wereld, nu op dreigde te raken.
- 1973: Begin huidige systeem van fiatgeld. Zwevende wisselkoersen.
- 2009: Lancering Bitcoin.
FAQ – Veelgestelde vragen over fiatgeld
Wat betekent fiatgeld?
Fiatgeld is geld dat waarde heeft omdat een overheid het als wettig betaalmiddel aanwijst, niet omdat het gedekt wordt door goud of andere grondstoffen.
Waarom heeft fiatgeld waarde?
Fiatgeld heeft waarde omdat mensen erop vertrouwen dat ze het kunnen gebruiken om goederen, diensten en belastingen te betalen.
Is fiatgeld hetzelfde als contant geld?
Nee. Contant geld is een vorm van fiatgeld, maar fiatgeld omvat ook digitaal geld zoals banktegoeden.
Wat is het verschil tussen fiatgeld en cryptogeld?
Fiatgeld wordt uitgegeven door een centrale bank, terwijl cryptogeld gedecentraliseerd is en draait op blockchain technologie.
Waarom leidt fiatgeld vaak tot inflatie?
Overheden en centrale banken kunnen onbeperkt nieuw fiatgeld creëren, wat de geldhoeveelheid vergroot en inflatie kan veroorzaken.
Is fiatgeld veilig?
Fiatgeld is stabiel zolang de overheid en centrale bank betrouwbaar zijn, maar het is gevoelig voor inflatie en monetair beleid.
Wat zijn voorbeelden van fiatgeld?
De euro, Amerikaanse dollar, Britse pond en Japanse yen zijn allemaal fiatvaluta.
Waarom is de gouden standaard afgeschaft?
De gouden standaard beperkte economische groei en monetair beleid, waardoor landen overstapten op flexibel fiatgeld.
The hammer of Satoshi
2009: Introductie Bitcoin. Het genesis block (eerste blok van de Bitcoin blockchain) , werd op 3 januari 2009 om 18:15:05 GMT gegenereerd en bevatte de tekst: “The Times 03/Jan/2009 Chancellor on brink of second bailout for banks”.
Satoshi Nakamoto, een individu of groep, was een tegenstander van deze praktijken van maar geld bijdrukken. Hij wilde een vaste hoeveelheid maken van een nieuw soort geld, cryptogeld. Hoewel de waarde kan fluctueren, is de hoeveelheid altijd bekend. Deze nieuwe vorm van geld kan grote vormen aan gaan nemen vanwege deze aspecten, maar ook door de transparantie.
Wat banken allemaal doen is onduidelijk, bij Bitcoin staat elke transactie onfeilbaar en controleerbaar op de blockchain. Geen wonder dat banken enorm vrezen voor hun voortbestaan en constant lobbyen bij overheden om de cryptowereld te beperken. Hun fiatgeld dagen lijken geteld en dat weten ze drommels goed. Zal “The creature of Jekyll Island” “The hammer of Satoshi” kunnen weerstaan? De tijd zal het leren.
Een uitgebreide historie van geld is te kijken in de serie “The hidden secrets of money” van Mike Maloney.
